Trao đổi cùng
LS. Nguyễn Phương Liên
Luật sư | SENLAW

Thực hiện: Ban Biên tập SENLAW

“Một phương thức giải quyết tranh chấp chỉ thực sự phù hợp khi nó phục vụ được mục tiêu kinh doanh và đưa doanh nghiệp đến một kết quả có khả năng thực thi.”

Khi bất đồng phát sinh, doanh nghiệp thường đứng trước nhiều lựa chọn: tiếp tục thương lượng, đề nghị hòa giải hoặc chuyển sang trọng tài hay Tòa án. Mỗi phương thức có điều kiện áp dụng, cách thức tiến hành và giá trị pháp lý khác nhau. Tuy nhiên, quyết định không nên chỉ dựa trên việc phương thức nào quen thuộc hơn hoặc tạo cảm giác cứng rắn hơn.

Cùng một khoản công nợ, có doanh nghiệp cần thu hồi càng sớm càng tốt; doanh nghiệp khác lại cần duy trì khách hàng hoặc bảo đảm một dự án không bị gián đoạn. Có vụ việc căn cứ pháp lý khá thuận lợi nhưng đối tác không còn tài sản để thi hành. Cũng có trường hợp doanh nghiệp chưa có ưu thế rõ ràng về chứng cứ nhưng vẫn còn đủ vị thế để đạt được một thỏa thuận có giá trị.

Vì vậy, lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp trước hết là một quyết định quản trị. Trong cuộc trao đổi tuần này, LS. Nguyễn Phương Liên chia sẻ cách doanh nghiệp xác định mục tiêu, nhận biết thời điểm cần thay đổi phương án và chuẩn bị thông tin để ban lãnh đạo đưa ra quyết định phù hợp.

Vì sao chị cho rằng phương thức giải quyết tranh chấp phải phục vụ mục tiêu kinh doanh?

LS. Nguyễn Phương Liên:

Theo tôi, trước khi hỏi nên thương lượng, hòa giải, lựa chọn trọng tài hay khởi kiện tại Tòa án, doanh nghiệp cần làm rõ mình thực sự muốn đạt được điều gì.

Mục tiêu đó không phải lúc nào cũng chỉ là “thắng kiện”. Doanh nghiệp có thể cần thu hồi một khoản tiền trong thời hạn nhất định, tiếp tục nhận hàng để duy trì sản xuất, buộc đối tác ngừng một hành vi, lấy lại tài sản hoặc hồ sơ, bảo vệ bí mật kinh doanh, hay kết thúc quan hệ để chuyển sang một phương án khác. Có trường hợp việc duy trì khách hàng, nhà cung cấp hoặc tiến độ dự án còn quan trọng hơn việc theo đuổi đầy đủ mọi yêu cầu pháp lý.

Nếu mục tiêu chưa rõ, doanh nghiệp rất dễ lựa chọn theo phản ứng: đối tác cứng rắn thì mình phải khởi kiện; đối tác đề nghị trao đổi thì tiếp tục chờ. Cách xử lý này có thể làm doanh nghiệp mất thời gian mà không tiến gần hơn đến kết quả cần đạt được.

Trong thực tế, có những vụ việc doanh nghiệp có căn cứ để khởi kiện nhưng đối tác gần như không còn tài sản có thể thi hành. Ngược lại, cũng có trường hợp yêu cầu pháp lý chưa hoàn toàn thuận lợi nhưng doanh nghiệp vẫn có đủ vị thế thương mại để đạt được một giải pháp tốt hơn thông qua thương lượng. Bởi vậy, tôi thường bắt đầu bằng hai câu hỏi: doanh nghiệp cần thu hồi hoặc bảo vệ điều gì, và kết quả nào có thể thực hiện được trong thực tế?

Doanh nghiệp thường mắc sai lầm gì khi lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp?

LS. Nguyễn Phương Liên:

Sai lầm khá phổ biến là lựa chọn theo thói quen hoặc theo cảm nhận về mức độ mạnh, yếu của từng phương thức. Có doanh nghiệp cho rằng phải khởi kiện ngay mới thể hiện sự cứng rắn; cũng có doanh nghiệp kéo dài thương lượng vì không muốn làm căng quan hệ. Cả hai cách tiếp cận đều có thể phù hợp trong một số tình huống, nhưng sẽ rủi ro nếu không dựa trên đánh giá cụ thể.

Một sai lầm khác là chỉ nhìn vào khả năng được chấp nhận yêu cầu mà chưa đánh giá khả năng thu hồi. Bản án hoặc phán quyết có lợi không đồng nghĩa quyền lợi sẽ được thu hồi đầy đủ và ngay lập tức. Doanh nghiệp cần biết đối tác có tài sản ở đâu, tài sản có đang được bảo đảm cho nghĩa vụ khác hay không, tình trạng hoạt động và dòng tiền thế nào, và kết quả giải quyết sẽ phải thi hành tại Việt Nam hay tại một quốc gia khác.

Ngoài ra, nhiều doanh nghiệp tập trung vào diễn đàn giải quyết nhưng chưa chuẩn bị đủ hồ sơ. Chỉ đến khi quyết định khởi kiện, doanh nghiệp mới tập hợp hợp đồng, email, biên bản, chứng từ giao nhận và xác nhận công nợ. Lúc đó, tài liệu có thể đã phân tán, nhân sự phụ trách đã thay đổi hoặc những trao đổi quan trọng không được ghi nhận đầy đủ.

Lựa chọn phương thức vì vậy không thể tách khỏi việc đánh giá chứng cứ, thời hiệu, tài sản và nguồn lực mà doanh nghiệp có thể dành cho vụ việc.

Khi nào doanh nghiệp nên ưu tiên thương lượng hoặc hòa giải?

LS. Nguyễn Phương Liên:

Thương lượng thường đáng cân nhắc khi các bên vẫn còn khả năng trao đổi, đối tác còn năng lực thực hiện nghĩa vụ và doanh nghiệp có dư địa để xây dựng một giải pháp linh hoạt. Chẳng hạn, thay vì chỉ yêu cầu thanh toán toàn bộ ngay lập tức, các bên có thể thống nhất một lộ trình thanh toán kèm tài sản bảo đảm, bù trừ nghĩa vụ hoặc điều chỉnh cách thức thực hiện hợp đồng.

Hòa giải có thể phù hợp khi thương lượng trực tiếp đã bế tắc nhưng các bên vẫn muốn tìm một giải pháp chung. Sự tham gia của hòa giải viên giúp quá trình trao đổi có cấu trúc hơn, tách quan điểm pháp lý khỏi lợi ích thực tế và mở ra những phương án mà hai bên khó tự đề xuất khi quan hệ đã trở nên căng thẳng.

Tuy nhiên, dù thương lượng hay hòa giải, doanh nghiệp cần xác định trước giới hạn nhượng bộ, người có thẩm quyền quyết định, thời hạn dành cho quá trình này và điều kiện để chuyển sang bước tiếp theo. Nếu đạt được thỏa thuận, nội dung phải đủ rõ: ai thực hiện nghĩa vụ gì, vào thời điểm nào, có biện pháp bảo đảm hay không và xử lý thế nào nếu một bên tiếp tục không thực hiện.

Điều quan trọng là không nên đồng nhất việc còn trao đổi với việc tranh chấp đang được giải quyết. Một cuộc thương lượng chỉ có ý nghĩa khi tạo ra tiến triển có thể kiểm chứng.

Dấu hiệu nào cho thấy doanh nghiệp nên dừng chờ đợi và chuyển sang cơ chế tài phán?

LS. Nguyễn Phương Liên:

Không có một mốc chung cho mọi vụ việc, nhưng có một số dấu hiệu doanh nghiệp không nên bỏ qua. Chẳng hạn, đối tác liên tục hứa nhưng không thực hiện, không cử người có thẩm quyền tham gia, từ chối cung cấp thông tin cần thiết, hoặc chỉ kéo dài trao đổi mà không đưa ra phương án cụ thể.

Doanh nghiệp cũng cần phản ứng sớm khi có dấu hiệu đối tác chuyển dịch tài sản, mất khả năng thanh toán, ngừng hoạt động hoặc khi hành vi vi phạm và thiệt hại vẫn tiếp diễn. Tương tự, nếu chứng cứ có nguy cơ bị mất hoặc thời hiệu khởi kiện đang đến gần, việc tiếp tục chờ có thể làm thu hẹp đáng kể khả năng bảo vệ quyền lợi.

Tôi cho rằng mỗi quá trình thương lượng nên có một “điểm chuyển”: đến thời hạn nào, nếu điều kiện nào không được đáp ứng thì doanh nghiệp sẽ chuyển sang trọng tài hoặc Tòa án. Điểm chuyển này cần được xác định trên cơ sở pháp lý và tình hình thực tế, không nên phụ thuộc hoàn toàn vào cảm xúc hoặc lời hứa của đối tác.

Khởi động cơ chế tài phán cũng không nhất thiết đóng lại cánh cửa thương lượng. Các bên vẫn có thể tiếp tục tìm kiếm giải pháp trong quá trình tố tụng. Tuy nhiên, khi đó việc trao đổi cần được quản lý thống nhất với chiến lược vụ việc, tránh đưa ra cam kết vượt thẩm quyền, thừa nhận bất lợi hoặc làm suy yếu yêu cầu đang theo đuổi.

Trước khi trình ban lãnh đạo quyết định, bộ phận pháp lý cần làm rõ những gì?

LS. Nguyễn Phương Liên:

Ban lãnh đạo không chỉ cần biết doanh nghiệp có quyền khởi kiện hay không. Để quyết định, họ cần nhìn thấy các lựa chọn, hệ quả của từng lựa chọn và những mốc thời gian không thể bỏ qua.

Theo tôi, một bản trình ngắn nên trả lời được các nội dung chính:

• Sự kiện nào đã được xác minh và tranh chấp thực chất nằm ở đâu;
• Doanh nghiệp muốn đạt được kết quả gì và thứ tự ưu tiên ra sao;
• Điểm mạnh, điểm yếu của căn cứ pháp lý và chứng cứ;
• Những phương án nào còn khả thi;
• Thời gian, chi phí và nguồn lực dự kiến cho từng phương án;
• Có cần biện pháp khẩn cấp để bảo toàn tài sản hoặc ngăn thiệt hại không;
• Đối tác có tài sản hoặc nguồn tiền để thực hiện kết quả hay không;
• Thời hiệu và thời điểm cuối cùng phải đưa ra quyết định.

Bộ phận pháp lý nên đưa ra khuyến nghị, nhưng không nên chỉ trình một phương án duy nhất nếu vụ việc vẫn còn những lựa chọn hợp lý khác. Ban lãnh đạo cần thấy rõ: nếu tiếp tục thương lượng thì doanh nghiệp được gì và có thể mất gì; nếu khởi kiện thì chi phí, thời gian và triển vọng thu hồi ra sao; nếu chấp nhận một thỏa thuận thì phần rủi ro còn lại được kiểm soát bằng cách nào.

Cách trình bày này giúp quyết định tranh chấp trở thành một quyết định quản trị có căn cứ, thay vì chỉ là phản ứng pháp lý trước hành vi của đối tác.

Doanh nghiệp có nên chuẩn bị tố tụng trong khi vẫn tiếp tục thương lượng không?

LS. Nguyễn Phương Liên:

Có. Việc tiếp tục thương lượng không có nghĩa doanh nghiệp phải chờ đến khi thương lượng thất bại mới bắt đầu chuẩn bị bước tiếp theo.

Trong thời gian trao đổi, doanh nghiệp vẫn cần rà soát hồ sơ, lập dòng thời gian, xác định yêu cầu, thu thập và bảo toàn chứng cứ, kiểm tra thời hiệu, thỏa thuận giải quyết tranh chấp và tình trạng tài sản của đối tác. Việc chuẩn bị sớm không đồng nghĩa doanh nghiệp đã quyết định khởi kiện. Mục đích là giữ lại lựa chọn và tránh rơi vào thế bị động nếu thương lượng không đạt kết quả.

Hai hướng này cần được đặt trong cùng một chiến lược. Những gì doanh nghiệp nói trong thương lượng phải nhất quán với hồ sơ và mục tiêu có thể theo đuổi tại trọng tài hoặc Tòa án. Người tham gia trao đổi cũng phải hiểu rõ phạm vi được phép cam kết, nội dung nào cần bảo lưu và vấn đề nào phải xin ý kiến trước khi trả lời đối tác.

Trong thực tế, sự chuẩn bị nghiêm túc cho bước tố tụng đôi khi còn giúp thương lượng thực chất hơn, bởi doanh nghiệp hiểu rõ vị thế, giới hạn và phương án thay thế của mình.

Thông điệp chị muốn gửi đến doanh nghiệp là gì?

LS. Nguyễn Phương Liên:

Doanh nghiệp không nên lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp chỉ vì đó là phương thức quen thuộc hoặc tạo cảm giác quyết liệt hơn. Trước hết, cần xác định kết quả thực tế cần đạt được; sau đó mới đánh giá phương thức nào có thể đưa doanh nghiệp đến kết quả đó với mức thời gian, chi phí và rủi ro có thể chấp nhận.

Một chiến lược tốt cũng cần giữ được khả năng thay đổi khi hoàn cảnh thay đổi. Doanh nghiệp có thể bắt đầu bằng thương lượng, chuyển sang hòa giải hoặc khởi động cơ chế tài phán khi cần; đồng thời vẫn để ngỏ khả năng đạt được một thỏa thuận phù hợp trong quá trình giải quyết.

Điều quan trọng không phải là lựa chọn phương thức mạnh nhất trên danh nghĩa, mà là lựa chọn con đường có khả năng bảo vệ và thu hồi quyền lợi trên thực tế.

VỀ CHUYÊN GIA

LS. Nguyễn Phương Liên là Luật sư của SENLAW, Thạc sĩ Luật chuyên ngành Luật Dân sự và Tố tụng dân sự. Luật sư Liên có kinh nghiệm tư vấn cho doanh nghiệp trong các lĩnh vực lao động, quản trị doanh nghiệp và hoạt động của văn phòng đại diện thương nhân nước ngoài tại Việt Nam; đồng thời tham gia xử lý các tranh chấp và vấn đề pháp lý đặc thù.

Tại SENLAW, Luật sư Liên phụ trách lĩnh vực giải quyết tranh chấp, trực tiếp đại diện và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của khách hàng tại Tòa án và các trung tâm trọng tài. Kinh nghiệm trực tiếp làm việc với hồ sơ tranh chấp giúp Luật sư Liên tiếp cận việc lựa chọn phương thức giải quyết không chỉ từ căn cứ pháp lý, mà còn từ yêu cầu chứng minh, khả năng thi hành và kết quả thực tế doanh nghiệp cần đạt được.

ĐỌC THÊM

• Bài phân tích: Thương lượng, hòa giải, trọng tài hay Tòa án: Doanh nghiệp nên lựa chọn thế nào?
• SENLAW Legal Brief: 07 câu hỏi trước khi lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp.

Liên hệ và trao đổi với SENLAW:

• Địa chỉ: Phòng P.108, Tòa nhà Master Building, 41–43 Trần Cao Vân, Phường Xuân Hòa, Thành phố Hồ Chí Minh
• Điện thoại: 028 7307 3579
• Email: luatsu@senlaw.vn
• Website: senlaw.vn
• LinkedIn SENLAW | Facebook SENLAW