“Một kết quả giải quyết tranh chấp có lợi chỉ thực sự có ý nghĩa khi doanh nghiệp có thể thực hiện quyền của mình trên thực tế.”

Một doanh nghiệp có thể dành nhiều thời gian và nguồn lực để theo đuổi vụ kiện, sau đó được chấp nhận phần lớn yêu cầu thanh toán. Tuy nhiên, đến giai đoạn thi hành, doanh nghiệp mới nhận thấy đối tác đã thu hẹp hoạt động, tài sản chính đang được dùng để bảo đảm cho nghĩa vụ khác và không còn nguồn tài sản hoặc dòng tiền rõ ràng để thanh toán khoản nợ.

Thắng kiện không đồng nghĩa với việc quyền lợi sẽ được thu hồi đầy đủ. Kết quả thực tế còn phụ thuộc vào tình trạng tài sản của bên có nghĩa vụ, thứ tự ưu tiên thanh toán, khả năng tiếp cận thông tin và những biện pháp doanh nghiệp đã thực hiện để bảo toàn khả năng thi hành.

Vì vậy, khả năng thi hành không nên chỉ được xem xét sau khi có bản án hoặc phán quyết. Đây cần là một tiêu chí xuyên suốt khi doanh nghiệp xác định mục tiêu, lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp, quyết định nguồn lực đầu tư và cân nhắc các phương án thương lượng.

1. TỪ KẾT QUẢ PHÁP LÝ ĐẾN QUYỀN LỢI THỰC TẾ

Một chiến lược giải quyết tranh chấp cần được đánh giá trên ba phương diện:

Căn cứ yêu cầu: Doanh nghiệp có quyền yêu cầu gì và cần chứng minh những vấn đề nào?

Kết quả giải quyết: Thỏa thuận, bản án hoặc phán quyết ghi nhận quyền và nghĩa vụ nào của các bên?

Khả năng thực hiện: Doanh nghiệp có thể thu hồi tiền, nhận lại tài sản hoặc buộc bên có nghĩa vụ thực hiện cam kết đến mức nào trên thực tế?

Ba phương diện này liên quan chặt chẽ nhưng không thay thế cho nhau. Một yêu cầu có căn cứ và một kết quả giải quyết có lợi vẫn có thể không mang lại giá trị kinh tế tương ứng nếu tài sản không còn, khó xử lý hoặc phải ưu tiên cho các nghĩa vụ khác.

Đánh giá khả năng thi hành từ sớm giúp doanh nghiệp đặt mục tiêu thực tế, lựa chọn phương án phù hợp và xác định mức nguồn lực hợp lý cho vụ việc. Với yêu cầu thanh toán, việc đánh giá cần tập trung vào triển vọng thu hồi; với yêu cầu giao tài sản, chấm dứt hành vi hoặc thực hiện một công việc, doanh nghiệp cần xem xét cơ chế buộc thực hiện và các trở ngại có thể phát sinh.

2. ĐÁNH GIÁ ĐÚNG CHỦ THỂ, TÀI SẢN VÀ KHẢ NĂNG THANH TOÁN

Trước hết, doanh nghiệp cần xác định đúng chủ thể có nghĩa vụ và phạm vi trách nhiệm của từng bên. Cần làm rõ:

Bên nào trực tiếp có nghĩa vụ theo hợp đồng hoặc theo căn cứ pháp lý liên quan;

Có bên bảo lãnh, bên cung cấp tài sản bảo đảm hoặc bên thứ ba nào chịu trách nhiệm theo một căn cứ pháp lý độc lập hay không;

Trường hợp có nhiều bên liên quan, trách nhiệm của từng bên là riêng rẽ, liên đới hay phụ thuộc vào điều kiện nào.

Trong một nhóm công ty, việc các pháp nhân có chung thương hiệu, cổ đông hoặc người điều hành không mặc nhiên làm phát sinh trách nhiệm chung đối với một nghĩa vụ. Doanh nghiệp cần dựa vào hợp đồng, bảo lãnh, cam kết, giao dịch bảo đảm và các căn cứ pháp lý cụ thể.

Tiếp theo, doanh nghiệp cần thu thập thông tin từ nguồn hợp pháp về tài sản và dòng tiền có thể dùng để thực hiện nghĩa vụ, như bất động sản, phương tiện, máy móc, hàng hóa, khoản phải thu, phần vốn góp và các quyền tài sản khác. Với từng tài sản, cần phân biệt ba vấn đề:

Quyền đối với tài sản: Tài sản có thực sự thuộc bên có nghĩa vụ hay chỉ do bên này quản lý, thuê hoặc sử dụng?

Tình trạng pháp lý: Tài sản có đang được cầm cố, thế chấp, kê biên, bị tranh chấp hoặc chịu hạn chế khác hay không?

Giá trị có thể thu hồi: Sau khi tính đến nghĩa vụ được bảo đảm, quyền ưu tiên của chủ nợ khác, chi phí xử lý và khả năng giảm giá, phần giá trị còn lại có thể dùng để thanh toán là bao nhiêu?

Việc một tài sản đang được dùng để bảo đảm không có nghĩa tài sản đó hoàn toàn không còn giá trị đối với chủ nợ khác. Vấn đề cần đánh giá là giá trị ròng có thể còn lại và thứ tự thanh toán khi tài sản được xử lý.

Doanh nghiệp cũng cần lưu ý dấu hiệu mất khả năng thanh toán, nguy cơ mở thủ tục phá sản hoặc tình trạng nhiều chủ nợ cùng yêu cầu thanh toán. Trong các trường hợp này, khả năng thu hồi không chỉ phụ thuộc vào giá trị tài sản mà còn phụ thuộc vào địa vị pháp lý của khoản nợ, biện pháp bảo đảm và thứ tự phân chia theo pháp luật.

3. LỰA CHỌN ĐÚNG THỜI ĐIỂM ÁP DỤNG BIỆN PHÁP BẢO VỆ

Khi có căn cứ cho thấy tài sản có thể bị chuyển dịch, che giấu, giảm giá trị hoặc hiện trạng có thể thay đổi, doanh nghiệp cần sớm xem xét biện pháp bảo vệ phù hợp. Tùy vụ việc, các phương án có thể gồm:

Thương lượng bổ sung tài sản bảo đảm, bảo lãnh, khoản thanh toán ban đầu hoặc cơ chế kiểm soát tiến độ thực hiện;

Yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời hoặc biện pháp khác thuộc thẩm quyền của Tòa án, Hội đồng trọng tài hay cơ quan có thẩm quyền;

Kịp thời bảo quản tài liệu và dữ liệu cần thiết để chứng minh căn cứ của yêu cầu và sự cần thiết của biện pháp được đề nghị.

Biện pháp bảo vệ không được lựa chọn chỉ vì tạo áp lực cho đối tác. Trước khi yêu cầu áp dụng, doanh nghiệp cần đánh giá:

Căn cứ pháp lý, tính cấp thiết và mối liên hệ giữa biện pháp đề nghị với yêu cầu đang được giải quyết;

Đúng cơ quan hoặc chủ thể có thẩm quyền, thời điểm yêu cầu và hồ sơ cần chuẩn bị;

Nghĩa vụ thực hiện biện pháp bảo đảm, nếu pháp luật yêu cầu;

Chi phí, ảnh hưởng đến hoạt động của các bên và trách nhiệm có thể phát sinh nếu yêu cầu không đúng hoặc gây thiệt hại.

Thời điểm có thể quyết định hiệu quả của biện pháp. Nếu hành động quá muộn, tài sản có thể đã được chuyển dịch, hàng hóa đã giảm giá trị hoặc điều kiện áp dụng biện pháp không còn. Ngược lại, một yêu cầu thiếu căn cứ hoặc không tương xứng cũng có thể làm tăng chi phí và rủi ro pháp lý cho chính doanh nghiệp.

4. CÂN NHẮC NƠI CÓ TÀI SẢN VÀ CƠ CHẾ THI HÀNH

Nơi giải quyết tranh chấp và nơi cần thi hành kết quả có thể không trùng nhau. Vì vậy, trước khi lựa chọn Tòa án, trọng tài hoặc một cơ chế khác, doanh nghiệp cần xác định bên có nghĩa vụ và tài sản chủ yếu đang ở đâu.

Đối với kết quả giải quyết trong nước, cần xem xét cơ quan có thẩm quyền tổ chức thi hành, thời hạn và hồ sơ yêu cầu thi hành, cũng như khả năng xác minh và xử lý tài sản. Đối với bản án của Tòa án nước ngoài hoặc phán quyết trọng tài nước ngoài cần thi hành tại Việt Nam, doanh nghiệp phải tính đến thủ tục công nhận và cho thi hành theo pháp luật Việt Nam. Nếu tài sản ở nước ngoài, cần đánh giá pháp luật và thủ tục tại quốc gia nơi có tài sản.

Các yếu tố như thẩm quyền, tống đạt, ngôn ngữ, chi phí, thời gian, điều kiện công nhận và căn cứ từ chối công nhận có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả của phương án đã chọn. Đây là lý do điều khoản giải quyết tranh chấp trong hợp đồng không nên được thiết kế tách rời khỏi địa điểm kinh doanh và cơ cấu tài sản của đối tác.

5. THIẾT KẾ THỎA THUẬN CÓ CƠ CHẾ BẢO ĐẢM THỰC HIỆN

Thương lượng có thể giúp doanh nghiệp thu hồi quyền lợi sớm hơn và giảm chi phí. Tuy nhiên, một thỏa thuận chỉ có giá trị thực tế khi nghĩa vụ được xác định rõ và có cơ chế thúc đẩy việc thực hiện.

Trước khi gia hạn, giảm yêu cầu, rút đơn hoặc từ bỏ một biện pháp bảo vệ đang có, doanh nghiệp nên xem xét:

Người ký có đúng thẩm quyền và thỏa thuận có ràng buộc đầy đủ các chủ thể cần thiết hay không;

Khoản nợ hoặc nghĩa vụ được xác nhận như thế nào; số tiền, thời hạn, phương thức và điều kiện thực hiện có rõ ràng không;

Có khoản thanh toán ban đầu để kiểm chứng khả năng và thiện chí thực hiện hay không;

Có thể bổ sung bảo lãnh, tài sản bảo đảm hoặc cơ chế phù hợp khác không; biện pháp bảo đảm có đáp ứng điều kiện về hình thức, đăng ký và hiệu lực đối kháng khi cần thiết không;

Nếu vi phạm một kỳ thanh toán, phần nghĩa vụ còn lại có đến hạn ngay hay không và doanh nghiệp có thể sử dụng cơ chế nào để yêu cầu thực hiện;

Thời điểm rút yêu cầu, chấm dứt thủ tục hoặc giải tỏa biện pháp bảo vệ có gắn với việc đã nhận được khoản thanh toán hay hoàn tất nghĩa vụ tương ứng không.

Nhượng bộ nên được thực hiện theo từng bước và gắn với kết quả thực hiện có thể kiểm chứng. Doanh nghiệp không nên từ bỏ vị thế pháp lý hoặc biện pháp bảo vệ trước khi nhận được đối giá tương xứng.

6. THEO DÕI KHẢ NĂNG THI HÀNH VÀ ĐIỀU CHỈNH CHIẾN LƯỢC

Tình trạng hoạt động, tài sản và khả năng thanh toán của bên có nghĩa vụ có thể thay đổi trong suốt quá trình giải quyết tranh chấp. Vì vậy, doanh nghiệp cần duy trì việc theo dõi cho đến khi nghĩa vụ được thực hiện đầy đủ.

Hồ sơ theo dõi nên bao gồm:

Các mốc thời gian, thời hạn tố tụng và thời hạn yêu cầu thi hành cần lưu ý;

Bản án, quyết định, phán quyết, thỏa thuận và các cam kết phát sinh trong quá trình xử lý;

Khoản đã thanh toán, phần nghĩa vụ còn lại và các lần chậm hoặc vi phạm cam kết;

Thông tin hợp pháp mới về chủ thể, tài sản, dòng tiền và các nghĩa vụ ưu tiên;

Chứng từ thanh toán, tài liệu tống đạt, biên bản giao nhận và hồ sơ cần thiết cho bước xử lý tiếp theo.

Doanh nghiệp nên phân công một đầu mối phối hợp giữa pháp lý, tài chính và bộ phận kinh doanh. Việc theo dõi không kết thúc khi có kết quả pháp lý; kết quả đó cần được chuyển thành kế hoạch hành động với người phụ trách, thời hạn và tiêu chí hoàn tất cụ thể.

Khi khả năng thu hồi giảm, doanh nghiệp có thể cân nhắc thu hồi một phần sớm hơn, yêu cầu bổ sung bảo đảm hoặc điều chỉnh phạm vi theo đuổi để kiểm soát chi phí. Khi xuất hiện thông tin mới về tài sản hoặc dòng tiền, doanh nghiệp cần đánh giá lại biện pháp bảo vệ, phương án thương lượng và thời điểm yêu cầu thi hành. Mỗi điều chỉnh phải dựa trên thông tin có thể kiểm chứng, không chỉ trên cam kết đơn phương của bên có nghĩa vụ.

7. NHỮNG RỦI RO DOANH NGHIỆP CẦN TRÁNH

Chỉ đánh giá khả năng thi hành sau khi đã có bản án hoặc phán quyết;

Nhầm lẫn tài sản đang sử dụng với tài sản thuộc quyền sở hữu của bên có nghĩa vụ;

Đánh giá tài sản theo giá danh nghĩa mà không tính đến nghĩa vụ được bảo đảm, quyền ưu tiên, chi phí xử lý và khả năng giảm giá;

Cho rằng công ty mẹ, công ty con hoặc pháp nhân cùng nhóm mặc nhiên chịu trách nhiệm thay cho nhau;

Không xem xét nguy cơ mất khả năng thanh toán, phá sản và việc cạnh tranh với các chủ nợ khác;

Chấp nhận trả dần nhưng không quy định rõ hậu quả của việc vi phạm một kỳ thanh toán;

Rút yêu cầu, giải tỏa biện pháp bảo vệ hoặc từ bỏ quyền quá sớm khi nghĩa vụ chưa được thực hiện tương ứng;

Bỏ sót thời hạn tố tụng, thời hạn yêu cầu thi hành hoặc thủ tục công nhận và cho thi hành;

Ngừng cập nhật thông tin ngay khi đạt được thỏa thuận hoặc có kết quả giải quyết tranh chấp;

Tiếp tục theo đuổi toàn bộ yêu cầu mà không so sánh lợi ích dự kiến với thời gian, chi phí và khả năng thu hồi thực tế.

KẾT QUẢ CÓ LỢI CHỈ THỰC SỰ CÓ Ý NGHĨA KHI CÓ THỂ THỰC HIỆN

Một kết quả thuận lợi về pháp lý chưa chắc mang lại lợi ích tương ứng trên thực tế. Nếu bên có nghĩa vụ không còn khả năng thanh toán, tài sản không thể xử lý hoặc khoản nợ phải xếp sau các nghĩa vụ được ưu tiên, doanh nghiệp vẫn có thể gặp khó khăn dù đã thắng kiện.

Do đó, khả năng thi hành cần được đánh giá ngay từ đầu và cập nhật trong suốt quá trình giải quyết tranh chấp. Cách tiếp cận này giúp doanh nghiệp lựa chọn mục tiêu thực tế, sử dụng nguồn lực hợp lý và chủ động bảo vệ quyền lợi — hướng đến một kết quả không chỉ đúng về pháp lý mà còn có giá trị kinh doanh.

ĐỌC THÊM

Khi hợp đồng không được thực hiện như dự kiến, doanh nghiệp nên xử lý thế nào?

Hợp đồng thương mại: Doanh nghiệp cân bằng mục tiêu kinh doanh và rủi ro pháp lý như thế nào?

Dịch vụ Trọng tài của SENLAW

Dịch vụ Tranh tụng của SENLAW

Liên hệ và trao đổi với SENLAW:

• Địa chỉ: Phòng P.108, Tòa nhà Master Building, 41–43 Trần Cao Vân, Phường Xuân Hòa, Thành phố Hồ Chí Minh
• Điện thoại: 028 7307 3579
• Email: luatsu@senlaw.vn
• Website: senlaw.vn
• LinkedIn SENLAW | Facebook SENLAW