Hãy hình dung một nhà đầu tư dự kiến mua cổ phần để nắm quyền kiểm soát doanh nghiệp sản xuất và phân phối sản phẩm. Giá trị của doanh nghiệp được xác định không chỉ dựa trên nhà máy và hệ thống phân phối mà còn dựa trên những nhãn hiệu đã tạo dựng vị thế trên thị trường.

Tuy nhiên, trước khi giao dịch được thực hiện, một số nhãn hiệu chủ lực đã được chuyển từ doanh nghiệp sang công ty mẹ. Do không phát hiện vấn đề này trong giai đoạn chuẩn bị, sau khi hoàn tất giao dịch, nhà đầu tư mới nhận ra doanh nghiệp mình vừa mua không còn nắm giữ đầy đủ quyền đối với những tài sản quan trọng làm cơ sở định giá.

Tình huống này cho thấy việc đánh giá một doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào kết quả kinh doanh, tài sản đang sử dụng hoặc thông tin do bên bán giới thiệu. Một tài sản có thể rất quan trọng đối với hoạt động kinh doanh nhưng không thuộc sở hữu của doanh nghiệp. Một hợp đồng đang được thực hiện ổn định có thể bị chấm dứt khi cơ cấu sở hữu thay đổi. Một giấy phép đang còn hiệu lực cũng chưa chắc đáp ứng đầy đủ kế hoạch vận hành sau đầu tư.

Thẩm định pháp lý giúp nhà đầu tư kiểm tra những giả định đó, nhận diện các nghĩa vụ và rủi ro gắn với doanh nghiệp, đồng thời xác định cách xử lý trong quá trình đàm phán.

Tuy nhiên, thẩm định pháp lý không thay thế thẩm định tài chính, thuế, kỹ thuật hoặc thương mại. Phạm vi và mức độ tin cậy của kết quả thẩm định còn phụ thuộc vào thời gian thực hiện, tài liệu được cung cấp, khả năng tiếp cận nguồn thông tin độc lập và những giới hạn đã được thống nhất.

1. XÁC ĐỊNH ĐÚNG ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI GIAO DỊCH

Trước khi yêu cầu hồ sơ, nhà đầu tư cần xác định mình dự kiến mua hoặc nhận được gì. Những cấu trúc phổ biến gồm:

• Mua phần vốn góp hoặc cổ phần hiện hữu;

• Góp thêm vốn hoặc đăng ký mua cổ phần phát hành thêm;

• Mua trực tiếp tài sản;

• Nhận chuyển nhượng dự án hoặc một phần hoạt động kinh doanh;

• Kết hợp nhiều cấu trúc trong cùng một giao dịch.

Mỗi phương án dẫn đến phạm vi thẩm định khác nhau.

Mua phần vốn góp hoặc cổ phần hiện hữu

Nhà đầu tư trở thành thành viên hoặc cổ đông của doanh nghiệp mục tiêu. Doanh nghiệp vẫn là chủ thể sở hữu tài sản, thực hiện hợp đồng và chịu trách nhiệm đối với các nghĩa vụ của mình.

Vì vậy, thẩm định không chỉ dừng ở việc kiểm tra quyền chuyển nhượng của bên bán mà còn phải xem xét toàn diện tình trạng pháp lý, tài sản, hợp đồng, nghĩa vụ và hoạt động của doanh nghiệp mục tiêu.

Các khoản nợ của doanh nghiệp không đương nhiên trở thành nghĩa vụ riêng của nhà đầu tư. Tuy nhiên, chúng ảnh hưởng trực tiếp đến giá trị doanh nghiệp, dòng tiền và khả năng phân phối lợi nhuận sau giao dịch.

Góp thêm vốn vào doanh nghiệp

Khoản đầu tư được đưa vào doanh nghiệp để bổ sung nguồn lực cho hoạt động kinh doanh. Ngoài tình trạng pháp lý hiện tại của doanh nghiệp, nhà đầu tư cần kiểm tra:

• Nhu cầu và mục đích sử dụng vốn;

• Phương án tăng vốn hoặc phát hành cổ phần;

• Giá trị doanh nghiệp làm cơ sở xác định tỷ lệ sở hữu;

• Tác động pha loãng đối với các thành viên, cổ đông;

• Quyền quản trị và tiếp cận thông tin sau đầu tư;

• Điều kiện giải ngân và kiểm soát việc sử dụng vốn.

Mua trực tiếp tài sản

Nhà đầu tư cần xác minh quyền sở hữu, điều kiện chuyển nhượng và hạn chế pháp lý đối với từng tài sản. Đồng thời, phải đánh giá liệu giấy phép, hợp đồng, nhân sự và các điều kiện vận hành liên quan có được chuyển giao hoặc tiếp tục duy trì hay không.

Việc nhận tài sản không đồng nghĩa nhà đầu tư đương nhiên được tiếp nhận toàn bộ giấy phép, hợp đồng hoặc quyền kinh doanh gắn với tài sản đó.

Sau khi xác định cấu trúc, nhà đầu tư nên liệt kê những giả định được sử dụng để định giá. Ví dụ:

• Doanh nghiệp có quyền sử dụng lâu dài một nhãn hiệu;

• Hợp đồng phân phối chủ chốt sẽ tiếp tục có hiệu lực;

• Nhà máy có đủ điều kiện vận hành với công suất dự kiến;

• Đội ngũ quản lý chủ chốt sẽ tiếp tục làm việc;

• Không có nghĩa vụ đáng kể ngoài báo cáo tài chính.

Mỗi giả định cần được chuyển thành một nội dung cụ thể phải kiểm tra.

2. XÁC MINH QUYỀN SỞ HỮU VÀ KHẢ NĂNG CHUYỂN NHƯỢNG VỐN

Đối với giao dịch mua vốn, nhà đầu tư cần xác định bên bán có thực sự sở hữu và có quyền chuyển nhượng phần vốn góp hoặc cổ phần hay không.

Thông tin đăng ký doanh nghiệp là nguồn kiểm tra quan trọng nhưng chưa đủ để chứng minh toàn bộ quá trình hình thành quyền sở hữu. Nhà đầu tư cần đối chiếu với:

• Điều lệ doanh nghiệp;

• Sổ đăng ký thành viên hoặc sổ đăng ký cổ đông;

• Giấy chứng nhận phần vốn góp hoặc chứng nhận sở hữu cổ phần;

• Chứng từ góp vốn, thanh toán cổ phần;

• Hồ sơ tăng, giảm vốn;

• Hợp đồng và hồ sơ chuyển nhượng qua từng thời kỳ;

• Nghị quyết, quyết định và biên bản chấp thuận có liên quan.

Quá trình góp vốn và thanh toán cổ phần

Cần kiểm tra vốn đã được góp hoặc cổ phần đã được thanh toán đầy đủ, đúng loại tài sản và đúng thời hạn hay chưa. Việc ghi nhận vốn điều lệ trong hồ sơ đăng ký không đương nhiên chứng minh toàn bộ vốn đã được góp hợp lệ.

Nếu có phần vốn hoặc cổ phần chưa được thanh toán đầy đủ, cần làm rõ:

• Quyền thực tế của người chuyển nhượng;

• Việc xử lý phần vốn chưa góp;

• Nghĩa vụ điều chỉnh vốn;

• Trách nhiệm phát sinh trong thời gian doanh nghiệp chưa điều chỉnh.

Tài sản dùng để góp vốn

Nếu vốn được góp bằng tài sản, cần kiểm tra:

• Người góp có quyền sở hữu hoặc sử dụng hợp pháp;

• Tài sản đã được định giá theo đúng cơ chế;

• Thủ tục chuyển quyền đã hoàn tất;

• Tài sản có đang bị tranh chấp hoặc dùng làm bảo đảm không.

Đối với tài sản phải đăng ký quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng, việc góp vốn chỉ hoàn tất khi quyền hợp pháp đã được chuyển sang doanh nghiệp theo quy định. 

Lịch sử chuyển nhượng và hạn chế chuyển nhượng

Cần rà soát các lần chuyển nhượng trước đó để xác định quyền hiện tại có được hình thành từ những giao dịch hợp lệ hay không.

Đồng thời, phải kiểm tra:

• Quyền ưu tiên mua của thành viên hoặc cổ đông;

• Hạn chế chuyển nhượng theo pháp luật hoặc điều lệ;

• Yêu cầu chấp thuận của doanh nghiệp, cơ quan quản lý hoặc bên thứ ba;

• Thỏa thuận giữa các thành viên, cổ đông;

• Biện pháp bảo đảm đang ràng buộc phần vốn hoặc cổ phần;

• Tranh chấp hoặc yêu cầu liên quan đến quyền sở hữu.

Cam kết của bên bán về quyền sở hữu không thể thay thế việc khắc phục một giao dịch chuyển nhượng không hợp lệ hoặc thực hiện thủ tục pháp lý bắt buộc.

3. KIỂM TRA TÀI SẢN, HỢP ĐỒNG, GIẤY PHÉP VÀ KHẢ NĂNG DUY TRÌ HOẠT ĐỘNG

Giá trị của doanh nghiệp thường phụ thuộc vào khả năng tiếp tục khai thác tài sản, hợp đồng, giấy phép và nguồn lực sau khi giao dịch hoàn tất.

Tài sản và quyền sử dụng tài sản

Nhà đầu tư cần xác định doanh nghiệp có quyền sở hữu hoặc sử dụng hợp pháp đối với những tài sản thiết yếu hay không, gồm:

• Đất đai, nhà xưởng và công trình;

• Máy móc, phương tiện và hàng hóa;

• Nhãn hiệu, bản quyền, phần mềm và công nghệ;

• Dữ liệu và hệ thống thông tin;

• Quyền khai thác hoặc sử dụng tài sản của bên thứ ba.

Nếu tài sản được thuê, mượn hoặc cấp quyền sử dụng, cần kiểm tra thời hạn, phạm vi, điều kiện gia hạn, quyền chấm dứt và ảnh hưởng của việc thay đổi chủ sở hữu doanh nghiệp.

Ví dụ, một nhãn hiệu có thể được đăng ký dưới tên người sáng lập và doanh nghiệp chỉ sử dụng theo hợp đồng li-xăng. Nếu hợp đồng cho phép chủ sở hữu chấm dứt quyền sử dụng khi doanh nghiệp thay đổi cơ cấu sở hữu, nhà đầu tư có thể tiếp quản doanh nghiệp nhưng không bảo đảm tiếp tục sử dụng nhãn hiệu.

Hợp đồng trọng yếu

Các hợp đồng vay, thuê mặt bằng, phân phối, cung ứng hoặc cấp quyền sử dụng có thể yêu cầu doanh nghiệp phải:

• Thông báo khi thay đổi cơ cấu sở hữu;

• Xin chấp thuận trước của đối tác;

• Bổ sung bảo đảm;

• Thanh toán trước hạn;

• Chấp nhận quyền chấm dứt của bên kia.

Cần đối chiếu từng điều khoản với cấu trúc giao dịch dự kiến để xác định nghĩa vụ phải thực hiện trước khi hoàn tất.

Giấy phép và điều kiện kinh doanh

Nhà đầu tư cần kiểm tra giấy phép có còn phù hợp với chủ thể, địa điểm, quy mô và hoạt động thực tế của doanh nghiệp hay không.

Đồng thời, cần làm rõ giao dịch có làm phát sinh yêu cầu:

• Thông báo hoặc xin chấp thuận;

• Điều chỉnh hoặc cấp lại giấy phép;

• Đáp ứng lại điều kiện chuyên ngành;

• Thay đổi người phụ trách chuyên môn;

• Điều chỉnh địa điểm, công suất hoặc phạm vi hoạt động.

Việc doanh nghiệp đang hoạt động không đồng nghĩa toàn bộ hoạt động thực tế đều phù hợp với giấy phép hoặc điều kiện pháp luật.

4. RÀ SOÁT NGHĨA VỤ, TUÂN THỦ VÀ RỦI RO TIỀM ẨN

Nhà đầu tư cần rà soát cả nghĩa vụ đã phát sinh và những cam kết có thể làm phát sinh trách nhiệm trong tương lai, bao gồm:

• Khoản vay và nghĩa vụ thanh toán;

• Tài sản bảo đảm và nghĩa vụ bảo lãnh;

• Thuế, kế toán và hóa đơn;

• Hợp đồng với khách hàng, nhà cung cấp và bên tài trợ;

• Giao dịch với bên có liên quan;

• Lao động, bảo hiểm và chính sách nhân sự;

• Môi trường, phòng cháy chữa cháy và điều kiện chuyên ngành;

• Sở hữu trí tuệ và công nghệ;

• Bảo vệ dữ liệu và an ninh thông tin;

• Tranh chấp, khiếu nại, điều tra hoặc nguy cơ bị xử lý.

Nhà đầu tư cần phân biệt giữa:

• Nghĩa vụ đã được ghi nhận;

• Nghĩa vụ chưa đến hạn;

• Nghĩa vụ phụ thuộc vào một sự kiện tương lai;

• Nghĩa vụ phát sinh trước giao dịch nhưng chưa được công bố;

• Rủi ro chưa đủ thông tin để xác định.

Chẳng hạn, sau khi giao dịch hoàn tất, cơ quan thuế có thể xác định doanh nghiệp chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ của giai đoạn trước. Về đối ngoại, doanh nghiệp vẫn phải xử lý nghĩa vụ theo pháp luật. Việc bên bán có phải hoàn trả hoặc bồi hoàn cho bên mua hay không phụ thuộc vào nội dung hợp đồng giao dịch.

Vì vậy, thẩm định cần làm rõ không chỉ doanh nghiệp có nghĩa vụ gì mà còn:

• Giá trị hoặc khả năng ước tính nghĩa vụ;

• Thời điểm có thể phát sinh;

• Chủ thể có quyền yêu cầu;

• Khả năng khắc phục;

• Tác động đến giá và hoạt động sau giao dịch;

• Cơ chế phân bổ trách nhiệm giữa các bên.

5. ĐÁNH GIÁ GIỚI HẠN THÔNG TIN VÀ PHÂN LOẠI KẾT QUẢ THẨM ĐỊNH

Thẩm định pháp lý không bảo đảm phát hiện mọi vấn đề của doanh nghiệp. Chất lượng kết quả phụ thuộc vào:

• Phạm vi công việc;

• Thời gian thực hiện;

• Tài liệu và thông tin được cung cấp;

• Mức độ hợp tác của bên bán và doanh nghiệp mục tiêu;

• Khả năng kiểm chứng từ nguồn độc lập;

• Những giả định được sử dụng;

• Các vấn đề chưa phát sinh hoặc chưa được công bố.

Báo cáo thẩm định cần phân biệt rõ nội dung đã được xác minh với nội dung chỉ dựa trên giải trình hoặc chưa đủ tài liệu để kết luận.

Tùy tính chất và mức độ ảnh hưởng, các phát hiện có thể được chia thành bốn nhóm.

Điều kiện pháp lý bắt buộc

Đây là những yêu cầu phải được đáp ứng để giao dịch được thực hiện hợp pháp, như chấp thuận đầu tư hoặc thông báo tập trung kinh tế trong trường hợp pháp luật yêu cầu.

Đối với nhà đầu tư nước ngoài, việc góp vốn, mua cổ phần hoặc phần vốn góp phải được kiểm tra về điều kiện tiếp cận thị trường, quốc phòng, an ninh, đất đai và các trường hợp phải đăng ký trước khi thay đổi thành viên, cổ đông. 

Các bên không thể dùng cam kết bồi thường để thay thế một chấp thuận bắt buộc.

Vấn đề ảnh hưởng đến quyền và khả năng vận hành

Ví dụ:

• Nguy cơ mất quyền sử dụng nhãn hiệu;

• Hợp đồng trọng yếu có thể bị chấm dứt;

• Giấy phép không phù hợp với hoạt động;

• Nhà máy chưa đủ điều kiện vận hành;

• Không thể tiếp tục sử dụng một tài sản thiết yếu.

Nhà đầu tư cần yêu cầu xử lý trước khi hoàn tất, điều chỉnh cấu trúc hoặc đánh giá lại giá trị đầu tư.

Nghĩa vụ có thể xác định hoặc ước tính giá trị

Có thể gồm khoản nợ, nghĩa vụ thuế, chi phí khắc phục hoặc trách nhiệm hợp đồng. Các bên có thể xử lý thông qua:

• Điều chỉnh giá;

• Giữ lại một phần tiền thanh toán;

• Tài khoản phong tỏa;

• Bảo lãnh hoặc biện pháp bảo đảm;

• Nghĩa vụ bồi hoàn riêng.

Vấn đề chưa đủ thông tin để kết luận

Báo cáo phải nêu rõ:

• Tài liệu chưa được cung cấp;

• Nội dung chưa thể xác minh;

• Giả định đang được sử dụng;

• Rủi ro nếu giả định không chính xác;

• Công việc cần tiếp tục thực hiện.

Việc chưa phát hiện thông tin bất lợi không đồng nghĩa đã xác nhận rủi ro không tồn tại.

6. CHUYỂN KẾT QUẢ THẨM ĐỊNH THÀNH ĐIỀU KIỆN GIAO DỊCH

Phát hiện rủi ro chưa phải kết quả cuối cùng. Với mỗi vấn đề quan trọng, nhà đầu tư cần quyết định:

• Có tiếp tục giao dịch không;

• Có điều chỉnh giá hoặc tỷ lệ đầu tư không;

• Bên bán phải khắc phục vấn đề nào trước khi hoàn tất;

• Cần bổ sung cam kết hoặc biện pháp bảo đảm nào;

• Trách nhiệm sau giao dịch được phân bổ ra sao.

Các công cụ xử lý có thể gồm:

Điều kiện tiên quyết

Những công việc phải hoàn thành trước khi giao dịch được đóng, chẳng hạn:

• Nhận chấp thuận của cơ quan nhà nước;

• Có sự đồng ý của đối tác hoặc ngân hàng;

• Giải chấp tài sản;

• Khắc phục vi phạm;

• Gia hạn giấy phép;

• Chuyển giao quyền sở hữu trí tuệ.

Điều chỉnh giá và cơ chế thanh toán

Tùy kết quả thẩm định, các bên có thể:

• Điều chỉnh giá mua;

• Thanh toán theo giai đoạn;

• Giữ lại một phần giá;

• Sử dụng tài khoản phong tỏa;

• Gắn khoản thanh toán với kết quả khắc phục.

Cam đoan và bảo đảm

Bên bán cần đưa ra cam đoan cụ thể về những vấn đề như:

• Quyền sở hữu phần vốn hoặc cổ phần;

• Tư cách và thẩm quyền giao dịch;

• Tình trạng pháp lý của tài sản;

• Tính đầy đủ của thông tin đã cung cấp;

• Nghĩa vụ, tranh chấp và vi phạm của doanh nghiệp.

Cam đoan phải đủ cụ thể để có thể đối chiếu với thực tế và xác định trách nhiệm nếu thông tin không chính xác.

Nếu cam đoan được giới hạn theo hiểu biết của bên bán, hợp đồng cần làm rõ:

• Người có hiểu biết được dùng làm căn cứ;

• Phạm vi tìm hiểu hợp lý trước khi cam kết;

• Những thông tin nào bên bán phải chủ động xác minh.

Công bố thông tin và bồi hoàn

Cần xác định rõ tài liệu hoặc vấn đề nào được xem là đã công bố hợp lệ. Việc bên mua có quyền truy cập phòng dữ liệu không đương nhiên đồng nghĩa bên mua đã chấp nhận mọi rủi ro xuất hiện trong đó.

Cơ chế bồi hoàn cần quy định:

• Trường hợp phát sinh trách nhiệm;

• Phạm vi khoản tiền hoặc tổn thất được bồi hoàn;

• Thủ tục thông báo và phối hợp xử lý;

• Thời hạn yêu cầu;

• Giới hạn trách nhiệm;

• Biện pháp bảo đảm việc thanh toán.

Cam đoan và bồi hoàn không thể thay thế điều kiện pháp lý bắt buộc để giao dịch có hiệu lực hoặc được phép thực hiện.

7. CẬP NHẬT THÔNG TIN VÀ BẢO VỆ DỮ LIỆU TRONG QUÁ TRÌNH GIAO DỊCH

Kết quả thẩm định chỉ phản ánh tình trạng doanh nghiệp tại một thời điểm. Từ khi bắt đầu thẩm định đến khi hoàn tất giao dịch, doanh nghiệp vẫn có thể:

• Phát sinh khoản vay mới;

• Chuyển nhượng tài sản;

• Ký hoặc chấm dứt hợp đồng;

• Thay đổi nhân sự chủ chốt;

• Phát sinh tranh chấp;

• Bị kiểm tra hoặc xử lý;

• Thay đổi giấy phép và điều kiện hoạt động.

Vì vậy, hợp đồng cần quy định:

• Nghĩa vụ cập nhật thông tin;

• Thời điểm xác nhận lại các cam đoan;

• Nghĩa vụ duy trì hoạt động kinh doanh bình thường;

• Những giao dịch cần bên mua chấp thuận;

• Quyền xử lý nếu có thay đổi bất lợi đáng kể.

Hồ sơ thẩm định cũng có thể chứa dữ liệu cá nhân của người lao động, khách hàng và các cá nhân liên quan. Thỏa thuận bảo mật không tự nó tạo ra đầy đủ căn cứ để thu thập, chia sẻ và xử lý dữ liệu cá nhân.

Các bên cần xác định:

• Mục đích và phạm vi dữ liệu cần tiếp cận;

• Vai trò và trách nhiệm của từng bên;

• Căn cứ xử lý dữ liệu;

• Người được quyền truy cập;

• Thời hạn lưu giữ;

• Biện pháp bảo mật;

• Cách xử lý dữ liệu khi giao dịch không tiếp tục.

Có thể áp dụng biện pháp che thông tin nhận dạng, phân quyền truy cập hoặc chỉ cung cấp dữ liệu tổng hợp ở giai đoạn đầu. Dữ liệu chi tiết chỉ nên được mở khi thực sự cần thiết và có cơ chế bảo vệ phù hợp.

KẾT QUẢ THẨM ĐỊNH PHẢI ĐƯỢC PHẢN ÁNH TRONG HỒ SƠ GIAO DỊCH

Thẩm định pháp lý không nên kết thúc bằng một danh sách dài các vấn đề đã phát hiện. Mỗi phát hiện quan trọng cần được gắn với:

• Mức độ ảnh hưởng;

• Phương án xử lý;

• Người chịu trách nhiệm;

• Thời hạn thực hiện;

• Hệ quả nếu không khắc phục.

Nếu vấn đề chưa thể xử lý trước khi hoàn tất, nhà đầu tư cần xác định nó ảnh hưởng đến quyết định tiếp tục giao dịch, giá mua, điều kiện thanh toán hay trách nhiệm sau giao dịch như thế nào.

Trước khi hoàn tất, nhà đầu tư nên kiểm tra lần cuối để bảo đảm kết quả thẩm định đã được phản ánh thống nhất trong hợp đồng, điều kiện hoàn tất, trình tự thanh toán, hồ sơ chuyển giao và cơ chế trách nhiệm sau giao dịch.

Báo cáo thẩm định chỉ thực sự có giá trị khi giúp người ra quyết định trả lời được ba câu hỏi:

1. Có nên tiếp tục đầu tư hay không?

2. Nếu tiếp tục, cần thay đổi những điều kiện nào?

3. Rủi ro còn lại sẽ do ai chịu và được kiểm soát bằng cơ chế nào?

CĂN CỨ PHÁP LÝ 

• Luật Doanh nghiệp số 59/2020/QH14, được sửa đổi, bổ sung; Văn bản hợp nhất số 67/VBHN-VPQH ngày 15/8/2025.

• Luật Đầu tư số 143/2025/QH15.

• Luật Cạnh tranh số 23/2018/QH14.

• Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15.

ĐỌC THÊM

• Đầu tư cùng đối tác: Doanh nghiệp nên lựa chọn hình thức nào?

• Dịch vụ Doanh nghiệp của SENLAW

• Dịch vụ Mua bán và Sáp nhập của SENLAW

CÔNG TY LUẬT TNHH SENLAW

Phòng P.108, Tòa nhà Master Building, 41–43 Trần Cao Vân, Phường Xuân Hòa, Thành phố Hồ Chí Minh

Điện thoại: 028 7307 3579 | Email: luatsu@senlaw.vn | Website: senlaw.vn

LinkedIn SENLAW | Facebook SENLAW

Nội dung này được cung cấp nhằm mục đích tham khảo chung và không được xem là ý kiến tư vấn pháp lý cho một giao dịch hoặc vụ việc cụ thể.